به نام خدا

کویر یک نوع عارضه مناطق بیابانی است. تشكيل کویر به عوامل متعددي از جمله اقليم، ساختارهاي زمين شناسي و توپوگرافي، كيفيت منابع آب و خاك و خاصه دخالتهاي تخريبي انسان در محيط بستگي دارد. به همين دليل بيابانها را به دو دسته كلي يعني بيابانهاي تاريخي يا طبيعي با منشاء محيطي و بيابانهاي جديد با منشاء انساني تقسيم ميكنند. كشور ما از معدود كشور هايي است كه پهنه هاي وسيعي از آن توسط بيابان و كوير پوشيده شده است به طوريكه  طبق آخرين آمار حدود 65 درصد سرزمين ايران معادل 3.1 برابردرصد جهانی ( 19.6 درصد) دارای اقلیم خشک و فراخشک است و درمجموع کشوربا 1.2 درصد خشکی های جهان دارای 2.4 درصد پدیده های بیابانی فاقد پوشش گیاهی و 3.08 درصد مناطق بیابانی جهان است. اين پديده معلول واقع شدن در عرض جغرافيايي خاصي است كه در اين عرض ها ميزان تبخير بسيار بيشتر از ميزان بارش است ، عبور توده هاي هوايي بسيار خشك تبخير آب وحتي رطوبت موجود در خاك را سبب مي شود ، تبخير شديد رطوبت خاك باعث برجاي ماندن املاح در سطح خاك شده و در نتيجه آنچه بر جاي مي ماند شوره زارهايي است كه سطح زمين را مي پوشاند. اين زمين ها به دليل اشباع بودن از املاح قابليت پرورش گياهان را ندارند وتنها گونه هاي گياهي خاص كه با خاك هاي شور سازگاري يافته اند در اين خاكها رشد مي كنند . لذا عريان بودن كوير از پوشش گياهي از ويژگي هاي مهم آن است . واژه بيابان اگر چه معادل كوير به كار مي رود ولي از نظر علمي با كوير متفاوت است . كوير فاقد هر گونه پوشش گياهي است در صورتيكه بيابان واجد پوشش گياهي بسيار تـُنُك است . در كشور ما به جز سواحل درياي خزر و منطقه محدودي در شمال غرب كشورمان بقيه مناطق يا كويري است مانند كوير مركزي ولوت ، يا بياباني است مانند بسياري از اراضي باير و مراتعي كه تحت چراي بي رويه دام قرار گرفته است و يا در معرض خطر بيابان زايي قرار دارد. شرايط اقليمي ايران در طي هزاره هاي گذشته تغيير نكرده است و مردمي كه در اين سرزمين مي زيسته اند همواره با اين مشكل يعني زمينهاي خشك وفرا خشك مواجه بوده اند . لذا خود و شرايط زندگي خود را با شرايط اقليمي محيط ، سازگار كرده بودند ؛ به طوريكه مي دانيد قنات با قدمتي چند هزارساله ابتكار ايرانيان براي بهره گيري از آبهاي زيرزميني در مناطق بياباني بوده است . اراضي بياباني به عنوان پديده اي ملموس در كنار سرزمينهاي آباد، از گذشته هاي دور وجود داشته است و مردم ساكن و همجوار آن، راز و رمز چگونه زيستن با آن را آموخته و از توانمنديهايش بهره گرفته اند. نحوه زندگي در كاشان ، آران و بيدگل در گذشته نمونه بارزي از يك نوع همزيستي با كوير بوده است كه از جمله ميتوان به موارد ذيل اشاره نمود: - دستيابي به منابع عظيم آب زيرزميني با حفر 120 رشته قنات كه طول آنها به كيلومترها مي رسد. متأسفانه با حفر چاههاي عميق و بهره برداري بي رويه از آبهاي زيرزميني تعداد زيادي از آنها خشك شده به طوريكه اكنون 40 تا 50 رشته آن فعال است. - معماري سازگار با شرايط بياباني و خشك ، نمونه ديگري از همزيستي با كوير در اين مناطق ميباشد. - احداث آب انبارها ، يخچالها، كشت ديم صيفي جات در شنزارهاي اطراف آران و بيدگل، با بهره گيري از منابع آب زيرزميني و سطحي و پرورش و نگهداري شتر و بز بعنوان دامهاي سازگار با اين مناطق از نمونه هاي ديگر سازگاري با شرايط بياباني است.  ولي متاسفانه بهره وري بيش از حد انسان از منابع طبيعي ، به عنوان نمونه حفر چاههاي عميق و خشك شدن قناتهاي بسيار، و همچنين در بعضي مناطق رهاسازي زمينهاي كشاورزي روند بيابان زايي را در كشورمان سرعت بخشيده است . در ايران از حدود 50 سال پيش با افزايش جمعيت و آغاز توسعه اقتصادي و اجتماعي بدون رعايت اصول توسعه پايدار، پيوسته بخشهايي از ثروت ملي و منابع طبيعي تحت الشعاع قرار گرفته است. بررسيها نشان ميدهد كه اين سياست ها در گذشته سبب شده است سالانه يك درصد بيابان زائي در سطح كشور صورت گيرد. چنانكه پيشتر آمد جز سواحل جنوبي درياي خزر و مناطق محدودي در شمال غرب كشور ، بقيه مناطق در معرض خطر بيابان زايي قرار دارند و از جمله فعاليتهايي كه روند بيابان زايي را در كشورمان سرعت مي بخشد شامل : افزايش جمعيت بعنوان يك عامل اصلي، تخريب جنگل، تخريب مرتع، تخريب سرزمينهاي كشاورزي، تخريب منابع آب، برداشت از معادن و توسعه شهرها و روستا است . و متاسفانه فعاليتهاي فوق الذكر به شدت به كار خود ادامه مي دهد و لزوم به كارگيري روش هاي علمي براي متوقف ساختن اين روند را الزامي مي نمايد هم اينك با روش هايي از جمله :  نهالكاري با استفاده از گونه هاي مقاوم به خشكي از قبيل تاغ، اسكنبيل، آتريپلكس، دم گاوي، اشنان، قره داغ ؛ - مبارزه با گسترش اراضي بياباني با احداث بادشكن و مالچ پاشی جهت تجديد حيات طبيعي و استقرار پوشش گياهي  مي توان تا حدودي از گسترش بيابان جلوگيري كرد . ولي براي پيشرفت بيشتر در اين زمينه نياز است كه همزيستي مسالمت آميز با بيابان را تبليغ و آن را مرگ زندگي معرفي نكنيم . بهتر آن است كه به اين پهنه هاي وسيع سادگي و بي آلايشي به عنوان يك معضل ننگريم . بلكه از وراي چهره خشك كوير، گذشته و گنج هاي دروني آن را استخراج كنيم . آنكه در خشونت صورت كوير گرفتار مي آيد بايد راه هايي را براي تحديد كوير بيابد. اگر چه تمام اين اقدامات درست وبه جاست ولي حكايت از نشناختن كوير دارد كسي كه شيفته كوير و جاذبه هاي آن است ، كسي كه از دل كوير خشك آبي به زلالي شبنم بيرون مي كشد ، اوست كه مي تواند از كوير يك جاذبه ديدني و فراتر از آن يك تور دروني بسازد سفري توامان در آفاق و انفس . متاسفانه در دنيايي كه صنعت گردشگري يكي از راههاي افزايش ثروت ملي است و دولت ها از اندك جاذبه هاي ديدني كشورشان براي جذب گردشگر استفاده مي كنند ، ما از پهنه هاي وسيع كويري و جاذبه هاي آن غافل مانده ايم . گردشگر اروپايي كه نگاهش آكنده از چشم اندازهاي سبز اروپاست مطمئناً كوير ايران را شاهكاري طبيعي خواهد ديد . كوير از طريق جذب گردشگر خواهد  توانست هزاران شغل ايجاد نمايد  و در واقع در منطقه ای که بیابانزدایی از حیث فنی و اقتصادی قابل توجیه نباشد را از نوع جدیدی از بیابانزدایی به نام بیابانزدایی اجتماعی – اقتصادی بهره مند خواهد ساخت و همگام با آن بومیان  منطقه را از فقر اقتصادی و حتی اجتماعی رها سازد. ايران به عنوان دهمين کشور دارای جاذبه‌های طبيعی است اما بر اساس آمار سازمان جهانی در سال 1997 سهم کشور ما از نظر تعداد گردشگر 9/0 درصد و از نظر درآمد گردشگری دنيا 6/0 درصد است. نواحی مرکزی ايران که دارای رخساره‌های منحصر به فردی همچون اشکال مختلف کوير (کفه‌های نمکی و رخساره‌های چند ضلعی)، شن‌های روان و تپه‌های ماسه‌ای که گاهی ارتفاع آنها به 500 متر نيز می‌رسد و از اين نظر در دنيا کم نظير است. ." توسعه و رونق توريسم آفتابي و گردشگري در بيابان‌ها به ويژه مناطق کویری که تپه های دیدنی ماسه ای را در دل خود جای می دهد، نيازمند سرمايه‌گذاري زيادي نيست و بسياري از امكانات مورد نياز براي جهانگردي اين منطقه، به طور بالقوه در خود منطقه وجود دارد. بيابان ، علاوه بر جذابيت‌هاي طبيعي خود، محل به وجود آمدن تمدن‌هاي بزرگي بوده كه به دليل نامساعد بودن شرايط اقليمي از بين رفته‌اند. از جمله اين آثار باستاني مي‌توان به بقاياي شهر "خبيص" با قدمت 3500 ساله در غرب لوت و قلعه "نهبندان" در شرق لوت اشاره كرد كه آثار تاريخي فرواني در آن‌ها نهفته است. جاذبه هاي ديدني كوير هاي ايران – مركزي و لوت – به اين دو منطقه محدود نمي شود بلكه با اندكي دل سپردن به كوير مي توان مناطق و بناهاي تاريخي بسياري را در اين منطقه يافت ، از جمله كاروانسراهايي كه از روزگار رونق جاده ابريشم و مسيرهاي تجاري از اروپا به آسياي ميانه يادگار مانده و حتي تا پايان دوره صفويه نيز رونق و اعتبار خود را حفظ كرده بود . از جمله اين مناطق به دو كاروانسرا مي توان اشاره كرد. دير گچين كاروانسراي استوار و پرشكوه كه به مادر كاروانسراهاي ايران معروف است در ۴۰ كيلومتري جنوب غربي ورامين در دل پارك ملي كوير واقع شده و قدمت آن به دوره ساسانيان نسبت داده مي شود. كاروانسراي مرنجاب در ارتفاع ٨١٠ متري از سطح درياي آزاد در حاشيه جنوبي درياچه قم واقع شده است.مرنجاب از دهستان كويرات شهرستان آران و بيدگل و در ٥٠ كيلومتري شمال شرق مركز اين شهرستان قرار دارد. زيارتگاه فيض آباد در كوير آران و بيدگل ، قلعه نوش آباد مسجد قديمي نقشينه و قلعه هاي پراكنده ديگر در كوير از ديگر آثار ديدني منطقه كوير ايران است . از جمله مناظر طبيعي كه در كوير مي تواند نظر گردشگران را به خود جلب كند تاغزارهاي حاشيه كوير آران وبيدگل است ، اين درختان سربرآورده از شوره زار با شاخ وبرگ بسيار و در هم تنيده حيرت هر بيننده اي را بر مي انگيزد. مقاومت حيرت آور تاغ در برابر نامساعدترين شرايط بوم شناختي ( خشكسالي ، هجوم آفات و ...) از ويژگي هاي منحصر به فرد اين درخت ا ست. به عبارت ديگر تاغ را مي توان در شرايط آب و هوايي شديداً كويري ( زير 50 ميلي متر باران در سال ) هم براي بازسازي و احياء با موفقيت بكار گرفت.به اين ترتيب تاغ با ايجاد شبكه وسيعي از سيستم ريشه اي قادر است علاوه بر جلوگيري از فرسايش و حركت شنهاي روان ، رطوبت مورد نياز خود را از اعمال خاك جذب و ادامه حيات دهد. تاغزارها يكي از مناظر طبيعي كويرهاي ايران است ، و در كنار آن نبايد از مناظر طبيعي بادساخت كه حاصل فرسايش بادي در صخره ها و سنگ هاي سخت كوير است غافل ماند . به هر صورت كوير را مي توان گنجي ناشناخته و سرشار دانست كه با توجه و جدي گرفتن آن به گنجي بي پايان تبديل خواهد شد . كوير در انتظار كشف شدن توسط جانهاي جستجو گري است كه حقيقت را مي طلبند و مطمئناً آن را خواهند يافت حتي اگر در صورت به ظاهر خشك وخشن كوير . جايي كه آب كم است ، آبادي نيست ولي زندگي در اعماق آن جريان دارد و مصمم و استوار هر آنچه را مي طلبد ، مي يابد .

حسین قاسمی

کارشناس ارشد بیابانزدایی